Μολονότι πολλά μπορούν να βελτιωθούν στη διαδικασία, ο πλούτος του Φόρουμ βρίσκεται στην ανταλλαγή εμπειριών, αναλύσεων και πληροφοριών ανάμεσα σε ακτιβιστές που μάχονται ενάντια στην νεοφιλελεύθερη επέλαση στις 4 γωνιές του κόσμου.
Απρίλιος 2013
Στο Τούνεζι...
Η πρώτη εντύπωση από την Τύνιδα είναι μιας τυπικής
αποικιακής πόλης, με μοντέρνα αρχιτεκτονική και μεγάλους εμπορικούς δρόμους που
καταλήγουν σε σκοτεινούς παράδρομους όπου σταδιακά τα φθαρμένα αποικιακά κτίρια
δίνουν τη θέση τους στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική και σε λαβύρινθους από στενά
σοκάκια και χαμόσπιτα ερμητικά απομονωμένα από τους δρόμους, αλλά ανοιχτά προς
ζωντανές εσωτερικές αυλές, όπως είναι συνηθισμένο στις μουσουλμανικές χώρες. Ξαναγυρνώντας στο κέντρο της πόλης, ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα, εκεί που βρίσκονται πρεσβείες και υπουργεία, έιναι κλεισμένα με συρματόπλεγμα και φυλαγόμενα απο πάνοπλους φρουρούς, θυμίζοντας ότι αυτή η πόλη έχει πρόσφατα δεί μεγάλες συγκρούσεις.
Η μεντίνα (παλιά πόλη) είναι ένα ταξίδι στην
οικονομική ζωή της πόλης, όταν ξεφύγει κάποιος από τα μαγαζιά λαϊκής τέχνης που
απευθύνονται στους τουρίστες, φτάνει στα μαγαζάκια που πουλάνε μαϊμούδες:
παντελόνια, γυαλιά, καπέλα, ρολόγια με τα πολυπόθητα σύμβολα του παγκόσμιου
καπιταλισμού, φτιαγμένα στην Κίνα για εκείνους τους καταναλωτές δεύτερης
κατηγορίας που θέλουν να νιώσουν τη μαγική δύναμη των συμβόλων του
καταναλωτισμού αλλά δεν έχουν το εισόδημα για να τα αποκτήσουν. Ακολουθούν
μαγαζάκια από τεχνίτες και μικροπωλητές που πουλάνε κάθε είδος πρώτης ανάγκης,
και μετά δαιδαλώδη παζάρια με πάγκους όπου μπορεί κάνεις να βρει μεταχειρισμένα
ρούχα, παπούτσια, είδη σπιτιού. Και τέλος τα εργαστήρια των τεχνιτών που
μπορούν να επισκευάσουν οτιδήποτε έχει φθαρεί ή χαλάσει, από τηλεοράσεις και
παπούτσια μέχρι έπιπλα και ρούχα. Μια ενδιαφέρουσα μίξη δυτικού καταναλωτισμού
και ινδικής “κουλτούρας της επισκευής”, όπου δεν υπάρχει η έννοια “αυτό είναι
για πέταμα”, αλλά τα αντικείμενα επισκευάζονται, ξαναεπισκευάζονται και
διαρκούν.
Οι άραβες ακτιβιστές μιλάνε με πικρία για τις
“προδομένες επαναστάσεις” του 2011. Στην Αίγυπτο η εξέγερση ήταν μια πολύ
αυθεντική έκφραση της δυσαρέσκειας του κόσμου με τις ακραίες κοινωνικές
ανισότητες, την καταστολή, τον συντηρητισμό. Η επανάσταση χαρακτηρίστηκε από
έντονους ταξικούς αγώνες, απεργίες, μετωπική σύγκρουση με το καθεστώς και μια
υποδειγματική αυτοοργάνωση της καθημερινότητας με επίκεντρο την πλατεία Ταχρίρ.
Οι ισλαμιστές της “Ισλαμικής Αδελφότητας” ενώθηκαν με τους διαδηλωτές της
πλατείας Ταχρίρ πολύ αργότερα, όταν σιγουρεύτηκαν ότι η διαμαρτυρία έχει δύναμη
και διάρκεια και ότι δεν διακυβεύεται η θέση τους μέσω της συμμετοχής τους.
Μέσω της δύναμης κινητοποίησης και χρηματοδότησης που έχουν ως πολιτικό κόμμα
κατάφεραν να οδηγήσουν την διαμαρτυρία προς θρησκευτικά θέματα και να αφήσουν
τους αρχικούς διαδηλωτές, με σοβαρά πολιτικά και κοινωνικά αιτήματα, στο
περιθώριο. Με τις εκλογές, και με την συγκατάβαση του στρατού που κατέλαβε την
εξουσία μετά την πτώση του Μουμπάρακ, έφτασαν στην κυβέρνηση και κατευθείαν
ξεκίνησαν την παραχάραξη της ιστορίας της εξέγερσης και την καταδίωξη των πιο
ριζοσπαστών αγωνιστών. Οι τελευταίοι απάντησαν με αυτοοργάνωση στις γειτονιές
και στις κοινότητες, με δημιουργία συνελεύσεων γειτονιάς και δικτύων διανομής
τροφίμων και ενέργειας. Σε μερικές περιοχές, όπως στο Πόρτ Σάιντ, οι νέες
συγκρούσεις γέννησαν σύντομα αλλά γενικευμένα πειράματα αυτοδιεύθυνσης μετά την
εγκατάλειψη της πόλης από τις αρχές. Κομμάτι των διαδηλωτών στράφηκε και στο
εκλογικό παιχνίδι, δημιουργώντας ένα μέτωπο αριστερών ομάδων και κομμάτων, τη
“Σοσιαλιστική Λαϊκή Συμμαχία”, στην οποία σύμφωνα με κάποιους συμμετέχοντες
συνυπάρχουν αρμονικά από αναρχικοί μέχρι σταλινικοί.
Δυστυχώς, πολλές από τις
συνελεύσεις γειτονιών έφτασαν να ελέγχονται από στελέχη της Ισλαμικής
Αδελφότητας, και έτσι στράφηκαν προς ισλαμιστικά/συντηρητικά αιτήματα και
σταδιακά διαλύθηκαν ή ενσωματώθηκαν στις δομές του κυβερνώντος κόμματος. Η
επανάσταση ωστόσο παραμένει ζωντανή, αφού η Αίγυπτος βρίσκεται σχεδόν σε
καθεστώς εμφυλίου πολέμου χαμηλής έντασης, με την Ισλαμιστική κυβέρνηση και
τους Σαλαφιστές (βίαιοι μουσουλμάνοι φασίστες) συμμάχους της από τη μία, και
ένα πλήθος από οργανώσεις, συνελεύσεις, κόμματα και άτομα με γνήσια κοινωνικά
και πολιτικά αιτήματα από την άλλη. Παρά τον τεράστιο φόρο αίματος, οι λαϊκοί
και εργατικοί αγώνες έχουν δεχτεί μεγάλες ήττες, αφού η Αίγυπτος βρίσκεται
παγιδευμένη στα νύχια του ΔΝΤ, και, όπως και στην Ελλάδα, μία κατά μέτωπο
επίθεση στα εργασιακά, πολιτικά, κοινωνικά δικαιώματα είναι η προϋπόθεση για
την έγκριση των δανείων.
Στην Τυνησία η ιστορία είναι παρόμοια, με την πρόσθετη
λεπτομέρεια ότι ο ηγέτης του “Λαϊκού Μετώπου”, του εκλογικού συνασπισμού
αριστερών ομάδων που προέκυψαν από την επανάσταση του 2011, δολοφονήθηκε με μια
σφαίρα στο κεφάλι πριν από ένα μήνα, πιθανότατα από μισθοφόρους του κυβερνώντος
ισλαμιστικού κόμματος.
Το 13ο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ
Μέρος του πανηγυριού είναι και κάποιες μαζικές “συνελεύσεις”, χωρίς συγκεκριμένο περιεχόμενο αλλά με πολύ σπορ και θέαμα. Σε μία από αυτές κάποιοι Μαροκινοί ανέβηκαν στο πάνελ για να επιτεθούν στους κάτοικους της Δυτικής Σαχάρας, που μάχονται για την ανεξαρτησία τους από το Μαρόκο. Οι αντιφάσεις του Φόρουμ ήταν προφανείς, αφού δεν υπήρχε καμία συνολική συνοχή ανάμεσα στα κινήματα που συμμετείχαν. Κοινότητες που υπερασπίζονται την γη τους και τα τοπικά τους συστήματα διακυβέρνησης είχαν τις συναντήσεις τους δίπλα σε οργανώσεις που προωθούν την συμμετοχή των γυναικών στις κυβερνήσεις των αραβικών χωρών. Κινήματα ριζοσπαστικού συνεργατισμού και κοινοτικής αυτάρκειας συνυπάρχουν με κινήματα που ζητάν περισσότερες δουλειές για τους απόφοιτους πανεπιστημίων. Το Φόρουμ είναι τόσο μεγάλο που η εμπειρία του καθενός από τους συμμετέχοντες είναι εντελώς διαφορετική, και κανείς δεν μπορεί να έχει μία συνολική εικόνα των εκδηλώσεων. Αν κάποιος είναι πολύ συγκεντρωμένος και παραγωγικός, μπορεί να συμμετέχει το ανώτατο σε 10 από τις 1100 εκδηλώσεις. Αυτό σημαίνει ότι ο καθένας παρακολουθεί αυτά που τον ενδιαφέρουν, και τελικά όλοι φεύγουν ευχαριστημένοι. Δεν υπάρχει κάποιος χώρος στον οποίο αντικρουόμενες απόψεις και οπτικές θα έρθουν σε επαφή και συζήτηση.
Μέσα στα στενά όρια του “δικού μου” φόρουμ, λοιπόν, το
πιο ελπιδοφόρο μήνυμα ήρθε από τις συνελεύσεις του παγκόσμιου κινήματος κατά
του “εξορυκτισμού” και των μεταλλείων. Η ίδια ιστορία που βιώνουμε στις
Σκουριές επαναλαμβάνεται σε εκατοντάδες γωνιές του πλανήτη: Ένα μεταλλείο
δημιουργείται με την συνέργεια των ντόπιων πολιτικών, κάποιοι από τον πληθυσμό
δελεάζονται από την υπόσχεση της εργασίας, αλλά οι περισσότεροι παλεύουν για το
αυτονόητο, για την προστασία της γης και του νερού για τα παιδιά τους. Το
μήνυμα ήταν ελπιδοφόρο γιατί όλοι όσοι μίλησαν, από Φινλανδούς μέχρι
Νοτιοαφρικανούς και από Βενεζουελάνους μέχρι Ινδούς, τόνισαν ότι το πρόβλημα
δεν είναι αφηρημένα οικολογικό, αλλά πολιτικό: Σε ποιόν ανήκει η γη; Ποιος έχει
δικαίωμα να πάρει αποφάσεις που θα επηρεάσουν την τοπική κοινωνία και τις
επόμενες γενιές; Φαίνεται ότι αυτές οι συγκρούσεις πετυχαίνουν να δημιουργήσουν
“μαχόμενες” υποκειμενικότητες που καταφέρνουν σε μεγάλο βαθμό να συνδέσουν την
αντίσταση στα σχέδια του παγκόσμιου καπιταλισμού με τον αγώνα των τοπικών
κοινωνιών για αυτοδιάθεση.
Από αυτές τις συναντήσεις βγήκαν πολλές αποφάσεις για
κοινές δράσεις, για στενότερη επαφή και συνεννόηση με συνδικάτα, αλλά και για
μία πιο σταθερή δικτύωση που θα οδηγήσει σε μία “χαρτογράφηση” των συγκρούσεων
και των αγώνων ενάντια σε εξορυκτικά σχέδια. Στους διαδρόμους έξω από τις
αίθουσες έγιναν πολλές επαφές που μπορούν να βοηθήσουν στην δικτύωση και τη
διεθνή προβολή των τοπικών αγώνων.
Το Φόρουμ εμπλουτίστηκε αυτή τη φορά με τα κινήματα
που το 2011 κατέλαβαν τις πλατείες σε πολλές χώρες. Η πλατφόρμα Global Square
είναι μία απόπειρα δικτύωσης και κοινής δράσης αυτών των κινημάτων, με τα πιο
δραστήρια μέλη της προερχόμενα από την Ισπανία, τη Βρετανία και τις Ηνωμένες
Πολιτείες. Κανένας συμμετέχοντας από Ελλάδα. Για τις εκδηλώσεις τους κατά τη
διάρκεια του Φόρουμ διάλεξαν τη σκιά ενός μεγάλου δέντρου, και συγκέντρωσαν
μερικές δεκάδες συμμετέχοντες. Οι εκδηλώσεις τους είχαν την ίδια
πολυσυλλεκτικότητα, έλλειψη κατεύθυνσης και συνοχής που χαρακτήριζαν και τις
αυθεντικές πλατείες του 2011, αλλά ήταν αδύνατο και να μείνει κανείς
ασυγκίνητος από τον ενθουσιασμό και τη φρεσκάδα τους, όπως και από την διάθεση
τους να συμπεριλάβουν τους πάντες στη συζήτηση, να συνθέσουν απόψεις και να
δημιουργήσουν ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης και αισιοδοξίας. Όλοι γνώριζαν πολύ καλά τον
αγώνα της Βιο.Με. Και ήθελαν να ακούσουν λεπτομέρειες και νέα.
Η εξέγερση των 5 αστέρων
Μπραζίλ! (ή πως να απολαύσετε τα αγαθά του καπιταλισμού χωρίς να χάσετε από τα μάτια σας το στρατηγικό όραμα της αταξικής κοινωνίας )
Το μελλον του Φόρουμ
Η διείσδυση κομμάτων και εταιριών στο Παγκόσμιο
Κοινωνικό Φόρουμ δεν είναι κάτι καινούριο, αυτό δεν του έχει απαγορεύσει να
είναι μια πολύ σημαντική συνάντηση για μαχόμενα κινήματα και οργανώσεις βάσης,
ιδιαίτερα από τον Παγκόσμιο Νότο. Σίγουρα από άποψη περιεχομένου δέν έχουν
γίνει παραχωρήσεις, αφού από το πρόγραμμα διαφαίνεται ότι ορθώνεται αντίλογος
στον κυρίαρχο λόγο του καπιταλισμού: στον “εξορυκτισμό” (extractivism, ή την
αλόγιστη μετατροπή της φύσης σε εμπόρευμα εις βάρος του περιβάλλοντος και των
τοπικών κοινωνιών), στην “πράσινη ανάπτυξη”, στο χρέος, στον πόλεμο, στην
ιδιωτικοποίηση και τις περιφράξεις, κτλ.
Το Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ σίγουρα θα μπορούσε να
κάνει με λιγότερους σπόνσορες, και θα μπορούσε να μη χρησιμεύει για να ξεπλένει
την εικόνα “προοδευτικών” κυβερνήσεων. Είναι όμως μια πολύ αποκεντρωμένη και
πολυσυλλεκτική διαδικασία στην οποία κανένας φορέας δεν μπορεί να έχει συνολικό
έλεγχο. Αυτό ίσως έχει και τα αρνητικά του, όπως φάνηκε από την παρουσία
αραβικών ισλαμιστικών και εθνικιστικών οργανώσεων στο φετινό Φόρουμ.
Ο πλούτος του Φόρουμ βρίσκεται στην ανταλλαγή
εμπειριών, αναλύσεων και πληροφοριών ανάμεσα σε ακτιβιστές που μάχονται ενάντια
στην καπιταλιστική επέλαση στις 4 γωνιές του κόσμου. Αυτή η αλληλεπίδραση, που
γίνεται περισσότερο στους “διαδρόμους” του Φόρουμ παρά στις αίθουσες -αφού λόγω
γλωσσικών και χρονικών περιορισμών οι περισσότερες εκδηλώσεις παραμένουν
περιγραφικές και δεν επιτρέπουν ουσιαστική συζήτηση- πολύ συχνά οδηγεί σε
ευρεία δικτύωση και συντονισμό δράσεων ανάμεσα σε κινήματα απομακρυσμένα
γεωγραφικά, που μάχονται όμως ένα κοινό εχθρό. Είναι πολύ δυνατή εμπειρία για
τους συμμετέχοντες και απαιτεί συγκέντρωση και αντοχή. Όπως είπε και ένας
νεαρός Τυνήσιος ακτιβιστής σε μία από τις συνελεύσεις κριτικής στο Φόρουμ,
“μπορεί να υπάρχουν πολλά που μπορούν να βελτιωθούν στη διαδικασία, αλλά εγώ
σίγουρα δεν είμαι ο ίδιος που ήμουν πριν από 3 μέρες.”